André Hazes lag deze week niet in de studio maar op de operatietafel. De zanger liet zijn neusslijmvlies aanpakken om af te rekenen met een neusspraygewoonte die uit de hand liep. Klinkt als een futiel probleem. Is het niet.
Kno artsen schatten dat tienduizenden tot mogelijk honderdduizenden Nederlanders structureel vastzitten aan sprays met xylometazoline. Ter vergelijking. Ongeveer 70.000 mensen zijn afhankelijk van cannabis volgens cijfers van Jellinek. De neusspray scoort dus opvallend hoog voor een middel dat naast de paracetamol in het schap ligt.
Het mechanisme is simpel en genadeloos effectief. Bij verkoudheid zwelt het neusslijmvlies op. Xylometazoline knijpt de bloedvaatjes dicht waardoor de zwelling afneemt. De neus gaat open. Gebruik je het langer dan de aanbevolen paar dagen dan past het slijmvlies zich aan. Het zwelt sneller en heftiger op zodra je stopt. Je hebt steeds meer nodig voor hetzelfde effect. Zo bouw je afhankelijkheid op.
In spreekkamers zien artsen dagelijks mensen die zonder spray niet slapen, niet sporten en soms niet eens normaal functioneren. De directe verlichting versterkt het gedrag. De drempel om te stoppen stijgt elke dag.
Een gebruiker vertelt dat ze vijf jaar lang een flesje per dag gebruikte. Stoppen leverde een week complete verstopping op. Daarna herstelde het slijmvlies. Dat patroon zien artsen vaker. Wie abrupt stopt krijgt tijdelijk forse zwelling. Dat schrikt af.
De markt helpt ook niet mee. Voor dit middel heb je geen recept nodig. Het is een van de meest verkochte zelfzorgmiddelen in Nederland. Die toegankelijkheid suggereert veiligheid. Dat klopt alleen bij kortdurend gebruik volgens de bijsluiter.
Niet elke spray is problematisch. Zoutoplossingen en corticosteroïd sprays op recept veroorzaken geen rebound zwelling. Het probleem zit specifiek in vaatvernauwende middelen zoals xylometazoline.
Wie wil stoppen krijgt meestal het advies om direct te stoppen of neusgat voor neusgat af te bouwen. Soms schrijven artsen een ontstekingsremmende spray voor om de overgang te verzachten. Werkt dat niet dan volgt een ingreep waarbij een deel van het slijmvlies wordt verhit. Dat veroorzaakt littekenvorming waardoor het minder snel opzwelt.
Neuropsychologen plaatsen een kanttekening bij het woord verslaving. Er is geen klassiek beloningssysteem zoals bij middelen die dopaminepieken veroorzaken. Ze spreken liever van foutief medicatiegebruik. Tegelijk erkennen ze dat het gedrag hardnekkig is en het dagelijks functioneren kan beïnvloeden.
Conclusie. Een middel dat ontworpen is voor vijf dagen gebruik groeit bij sommigen uit tot een jarenlange gewoonte. Niet door roes of kick. Maar door het simpele feit dat ademen zonder spray steeds moeilijker wordt. Dat maakt deze stille markt groter dan veel mensen denken.
